امام باقر ( ع ) پس از رحلت پدر بزرگوارش در سال 94 هجرى به امامت رسيد و از فرصت‌هاى پيش‌آمده براى تبيين نظريهء « امامت شيعى » و « اوصاف امام » و « مسئله نصّ » كه طريق انتخاب امام بود همت گماشت . او كوششى تمام مبذول فرمود تا معارف اسلامى را با تفسير اهل بيت به شيعيان بشناساند . در اين راه شاگردان بزرگى همچون زرارة بن اعين ، محمد بن مسلم ، ابو بصير اسدى ، فضيل بن يسار و . . . را در كلام ، فقه و حديث تربيت نمود كه از ثقات بزرگ اماميه به شمار مىروند . « 1 » امام صادق ( ع ) نيز همين مسير را ادامه داد . در پرتو مجاهدت علمى امام صادق ( ع ) از جذب آن در ساير مكاتب و مذاهب جلوگيرى شد . او شاگردان دانشمندى چونان محمد بن نعمان معروف به مؤمن طاق ، هشام بن حكم ، على بن اسماعيل ، بكير بن اعين و ابان بن تغلب تربيت كرد كه از نيرومندترين عالمان زمان خود بودند . « 2 » شيعه و بنى عباس با آنكه اسباب سرنگون ساختن حكومت بنى اميه با تكيه بر نفوذ علويان و با شعار « الرّضا من آل محمد » فراهم گرديد ، و با آنكه در ذهن مردم ، به‌ويژه مردم عراق ، علويان جانشينان اموىها به شمار مىآمدند ، اما عباسيان از شرايط بهرهء لازم را برده ، به جاى امويان بر اريكهء قدرت تكيه زدند . « 3 » عباسيان با بىاعتنايى به اهل بيت ، خود به جاى آنان جلوس و در آزار و اذيت و قتل شيعيان و علويان و تنگ گرفتن اوضاع بر امامان اهل بيت از اسلاف خويش پيروى كردند . « 4 » در طول قرن دوم و سوم همچنان علويان محبوبيت زيادى به‌عنوان فرزندان رسول خدا در ميان مردم داشتند و لذا عباسيان از ناحيهء آنان هميشه احساس خطر مىكردند . در تمام مدت حكومت منصور ، مهدى ، هادى و هارون و متوكل ، به شدت با شيعه و علويان برخورد مىشد . شايد مأمون تنها استثنايى بود كه كوشيد علوىها را از مردم جدا كرده ، به عباسيان پيوند زند تا از اين طريق از محبوبيت آنان بكاهد و زمينهء قيام‌هاى شيعى - علوى را از ميان بردارد . گويا در دعوت امام رضا به

--> ( 1 ) . ر . ك : لالانى ، نخستين انديشه‌هاى شيعى ، تعاليم امام محمد باقر ، ترجمه : فريدون بدره‌اى ، ص 83 - 132 . ( 2 ) . ر . ك : تشيع در مسير تاريخ ، فصل 9 و 10 . ( 3 ) . محمد سهيل طقّوش ، دولت عباسيان ، مترجم : حجت اللّه جودكى ، ص 16 و 25 - 28 و 34 - 36 . ( 4 ) . همان ، ص 60 - 62 ؛ شيعه در اسلام ، ص 71 و 73 .